هر چند نمادهای متنوع خمسه در جهان اسلام رواج بسیاری دارد اما برخلاف تصور رایج، به هیچ وجه مبدع آن اسلام نبوده است و سابقۀ آن به زمان‌های بسیار دور باز می‌گردد. با توجه به شواهد باستان شناختی، نمادهای خمسه بسیار پیش از دورۀ اسلامی، در میان اقوام مدیترانه، بین‌النهرین، مصر و شمال افریقا و همچنین نزد یهودیان معمول بوده و در طول تاریخ همواره برای محافظت استفاده می‌شده است. البته در سنّت اسلامی نیز مفاهیم جدیدی به آن نسبت داده شده است.

 

نماد پنجه در تاریخ

نمادهای خمسه بسیار پیش از دورۀ اسلامی، در میان اقوام مدیترانه، بین النهرین، مصر و شمال افریقا و همچنین نزد یهودیان معمول بوده است۱ که کهن‌ترین آن در تمدن بین‌النهرین و در عراق کنونی پیداشده است.۲

یک نظریه ارتباط بین خمسه و «منو پانته‌آ» ( دست همۀ خدایان) را این گونه بیان می کند که در این نماد، دو انگشت نشان «ایسیس» و «اوزیریس» است و «انگشت شست»، کودک هروس است که آن را برای  حفاظت ارواح پدر و مادر از فرزند خود مورد استفاده قرار می‌دادند.۳

نظریه دیگر ریشه‌های این نماد را در تمدن کارتاژ که ۸۱۴ سال پیش از میلاد توسط کوچ کنندگان فنیقی بناشده بود می‌دانند. مردم این تمدن باستانی، نماد پنجه را به‌عنوان دست الهه «تانیت» (Tanit) می‌شناخته‌اند. فنیقی‌ها تانیت را الهه باروی٬ رشد و تولد می‌دانستند.۴

این نماد در ادیان الهی هم استفاده می‌شود و یهودیان هنوز هم از نمادهای خمسه استفاده می‌کنند. گاه نماد ماهی را برای مصون بودن از چشم‌زخم در خمسه‌ها نقش می‌کنند. انواع دعاها ازجمله «شما بیرکت‌ها بییت»(جهت تبرک خانه) یا «تفیلات‌هادِرِخ» (دعای مسافران) را بر آن می‌نگارند و آن‌ها را برای حمایت، تأیید، تبرک و استفاده‌های تعویذی به‌ویژه در برابر چشم‌زخم، بر اشیا، ساختمان‌ها خودروها و جز آن‌ها می‌آویزند یا به‌صورت تزیینی نقش می‌کنند. از نماد خمسه، به‌صورت تاج (کِتِر) در تزیین جعبه و جایگاه طومار تورات در کنیسه‌ها هم استفاده می‌شود.۵

در دین مسیحیت هم‌گروهی از مسیحیان آن را به‌عنوان نماد دست «مریم مادر عیسی مسیح» مورد تکریم قرار می‌دهند. این گروه بیشتر در اسپانیا بوده‌اند و بر طبق گزارش‌های تاریخی در برهه‌ای چارز ۵ استفاده این نماد را ممنوع اعلام می‌کند.۶

این نماد به هند و بودائیسم هم وارد شد و به «دست هامسا» شهرت یافت که بسیار موردعلاقه هندی‌هاست.
۵ انگشت در دین هندوها به نماد پنج عنصر طبیعت و ۵ مرکز انرژی در بدن است.

 

نماد پنجه در اسلام

نحوه ورود این نماد به اسلام مشخص نیست اما در اسلام مفهوم این نماد تغییر کرده و کارکرد دیگری به خود گرفته است. پنجه فلزی نصب‌شده بر سر پرچم‌ها، علم‌ها و علامت‌های چند تیغه در دسته‌های عزاداری را شیعیان عموماً مظهری از ۵ تن و یا دست‌بریدۀ حضرت ابوالفضل عباس علیه‌السلام ۷ می دانند.  این نماد در میان مسلمانان مصر به دلیل حکومت فاطمی‌ها به عنوان اولین حکومت شیعی، به «دست فاطمه» دختر پیامبر اسلام تغییر کرد و مسلمانان جنوب هند نیز آن را نمادی از دست علی، فاطمه و عباس علمدار (ع) می‌دانند. هندیان مسلمان٬ پنجه‌ای را در روزهای اول، سوم یا چهارم محرم به هنگامی‌که «عاشورا خانه‌ها» را می‌آرایند، کنار علم می‌گذارند و زیارت می‌کنند. ایرانیان مقیم ترکیه در ایام محرم علمی به نام علم پیامبر (ص) را در دسته‌ها می‌گردانند. روی پارچه‌های این علم نقش پنجه‌ای همراه کتیبه‌هایی گلدوزی شده است. هر یک از حسینیه‌های «هزاره‌ جات» افغانستان دو علم بزرگ و کوچک دارد که علم بزرگ را در بیرون و علم کوچک را در داخل حسینیه می‌گذارند. بر سر علم کوچک پنجه‌ای مسی نصب‌کرده‌اند که روی آن آیه‌هایی از قرآن مجید حک‌شده است. هزاره‌ها این پنجه را همچون دیگر شیعیان نمادی از دست علمدار کربلا، حضرت عباس علیه‌السلام می‌دانند و در پای آن عزاداری و حاجت‌خواهی می‌کنند. ۸

مسلمانان جزیرۀ سوماترای اندونزی در ماه محرم ـ که آن را «سورا» (احتمالاً برگرفته از عاشورا) می‌نامند، پنجه‌ای چوبی را شب‌هنگام با پارچه و برگ و گل می‌پوشانند. آنان این پنجه را مظهر انگشتان امام حسین علیه‌السلام می‌دانند.۹

در روز سوم محرم در دربار ناصرالدین‌شاه علمی به نام علم شاه ـ که بر سر آن پنجه بزرگ ساخته از زر ناب نصب گردیده بود ـ به اندرون می‌آورند و زنان در پای آن عزاداری، سینه‌زنی و نوحه‌خوانی می‌کردند. سپس گروهی علم شاه را به حرکت درمی‌آورد و به تکیه می‌بردند و مراسم عزاداری و تعزیه‌خوانی در پای آن اجرا می‌گردید.۱۰

علم‌های کاشان همه دارای نشانی از دودست فلزی با ۵ انگشت بسته هستند. این دودست یا پنجه را بر سر برگ‌های دو سوی علم نصب‌کرده‌اند که آن‌ها را مظهر دست‌های از تن جداشدۀ حضرت ابوالفضل علیه‌السلام می‌دانند.۱۱

 

نماد پنجه در بودا

این نماد به هند و بودائیسم هم وارد شد و به «دست هامسا» شهرت یافت که بسیار موردعلاقه هندی‌هاست.
۵ انگشت در دین هندوها به نماد پنج عنصر طبیعت و ۵ مرکز انرژی در بدن است.
در هندوئیسم اسم این عمل مودراس هست که به فرهنگ خمسا مربوط می‌شود.

در بودائی معانی ابهایا مودرا: اگر به سمت بالا باشد: نترسید (شجاع باشید)، دست محافظ از بلا (دست حامی)، خوبی‌ها با تو هستند؛ اما داستان این دست به اینجا ختم نشد و به‌جز دفع چشم‌زخم و محافظی در برابر شیطان معنی مذهبی هم پیدا کرد.۱۲

نمایش دادن پی نوشت:

 ۱. د. دین و اخلاق ذیل، Hand؛ دایره المعارف دین، ذیل، Hands؛ د. جودائیکا، ذیل، Evil eye؛ د: اسلام، چاپ دوم، ذیل Khamsa

۲. Book Sonbol, ۲۰۰۵,pp. ۳۵۵–۳۵۹ 

۳. همان.

۴. Book Silver, ۲۰۰۸, p. ۲۰۱

۵. د، جودائیکا، ذیل، Torah prnaments؛ یانیو، ص۷۱ و تصاویر، ۲۱-۲۲؛ برای استفادۀ تزیینی مشابه دیگر، د. جودائیکا، ذیل Ner Tamid، تصویر

۶. Book Sonbol, ۲۰۰۵, pp. ۳۵۵–۳۵۹.

۷. نوروز، جشن نوزایی آفرینش، بلوکباشی، علی، ج۱، ص۱۰۰، تهران، ۱۳۸۰ش.

۸. جامعه‌شناسی و مردم شناسی شیعیان افغانستان، فرهنگ، محمدحسین، ج۱، ص۳۰۸، قم، ۱۳۸۰ش.

۹.عزای حسین علیه‌السلام، از زمان آدم علیه‌السلام تا زمان ما، شهرستانی، صالح، ج۱، ص۳۶۲-۳۶۳، تهران، ۱۳۹۳ق./ نوروز، جشن نوزایی آفرینش، بلوکباشی، علی، ج۱، ص۲۸-۲۹، تهران، ۱۳۸۰ش.

۱۰. یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، معیرالممالک، دوستعلی، ج۱، ص۱۰۶، تهران، ۱۳۵۱ش.

۱۱. عزاداری سنتی شیعیان، معتمدی، حسین، ج۱، ص۵۵۹، تهران، ۱۳۷۸ش.

۱۲. http://www.hamsameaning.com/hamsa_budism.html

برچسب ها :

این مطلب بدون برچسب می باشد.

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

√ کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
√ آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد


<